Wita Szulc

Arteterapia (konspekt zajęć).

Prowadzący przedmiot:
Wita Szulc, profesor nadzwyczajny w Uniwersytecie A.Mickiewicza w Poznaniu,
- Kierownik Zakładu Edukacji Wczesnoszkolnej i Arteterapii na Wydziale Pedagogiczno - Artystycznym w
Kaliszu
- Członek Senatu UAM w Poznaniu (sekretarz senackiej komisji ds. rozwoju i Rady Wydawniczej Wydawnictwa
Naukowego UAM)
- Dr hab. pedagogiki,
- Dr n. hum. (kulturoznawstwo),
- Bibliotekarz dyplomowany,
- Magister Filologii Klasycznej,
- Oficjalny przedstawiciel Polski w European Music Therapy Confederation (Europejska Konfederacja
Muzykoterapeutów,)
- członek Komisji ds. Edukacji na lata 2003 - 2005
- Reprezentant Polski w European Music Therapy Research Register,
- Reprezentant Polski w European Consortium for Arts Therapies Education
- Przewodnicząca Stowarzyszenia Arteterapeutów Polskich "Kajros"
- Autorka książek: "Sztuka i terapia", Warszawa 1993 , "Kulturoterapia. Wykorzystanie sztuki i działalności
kulturalno - oświatowej w lecznictwie" Poznań 1994, "Sztuka w służbie medycyny od antyku do
postmodernizmu", Wyd. AM Poznań, 2001 oraz ponad 100 artykułów na temat zastosowania sztuki w celach
terapeutycznych opublikowanych w czasopismach polskich i zagranicznych.

Przedmiot "Podstawy arteterapii"
Opracowała prof. dr hab. Wita Szulc.

Charakterystyka przedmiotu

Przedmiot ma zapoznać studentów z różnymi zastosowaniami sztuki w terapii, w odniesieniu do różnych grup osób, dzieci i dorosłych, potrzebujących wsparcia psychicznego i/lub rehabilitacji.
Podstawą teoretyczną arteterapii jest holizm (całościowe traktowanie człowieka) oraz teza o właściwościach zdrowiotwórczych sztuki.
Arteterapia w swoim rozwoju historycznym (początek w latach 40. XX w. w Anglii) wyodrębniła się z terapii zajęciowej, stąd ma wiele z nią wspólnego. Bazuje na wszystkich dziedzinach sztuki, nie tylko na sztukach wizualnych (plastycznych). W trakcie arteterapii zwraca się uwagę na proces tworzenia, większy nacisk kładąc na komponent psychiczny aktywności pacjenta niż na ćwiczenie sprawności manualnej.
Studenci kierunków, na których wykładane są "Podstawy arteterapii" przygotowywani są do samodzielnego stosowania prostych technik arteterapeutycznych z dziedziny muzykoterapii (wykorzystanie relaksujących i dynamizujących właściwości odpowiednio dobranej muzyki), terapii przez zabawę, taniec i dramę. W trakcie zajęć poznają zasady:
- psychorysunku jako techniki diagnostycznej w zaburzeniach emocjonalnych u dzieci,
- terapii narracyjnej, odpowiedniej dla dzieci i dla osób z zaburzeniami wieku podeszłego,
- ćwiczą Mobilny Model Muzykoterapii w wersji podstawowej opracowanej przez lek. med., muzykoterapeutę,
Macieja Kieryła, wraz z modyfikacjami
- pracują nad własnym rozwojem aktywności twórczej.

Forma zajęć: wykłady, konwersatoria, ćwiczenia, wycieczki do instytucji oświatowo - artystycznych.

Oczekiwania wobec studentów: aktywność na zajęciach, samodzielne poszukiwanie materiałów (także w Internecie) do tematów omawianych na zajęciach, wzmożona własna aktywność kulturalna wyrażająca się w uczestnictwie w imprezach kulturalnych (teatr, opera, filharmonia), czytelnictwo książek tzw. ambitnych i składaniu relacji pisemnych i ustnych z tego uczestnictwa.

Podstawą zaliczenia przedmiotu jest złożenie sprawozdania z własnej pracy (realizacji zadań dydaktycznych postawionych przez nauczyciela) oraz opracowanie krótkiego projektu arteterapii dla wybranego przypadku (osoby potrzebującej pomocy).

Po zaliczeniu przedmiotu "Podstawy arteterapii" student przygotowany jest do:
- samodzielnego prowadzenia prostych technik arteterapeutycznych,
- współpracy z dyplomowanym arteterapeutą,
- efektywnego poszukiwania informacji na temat arteterapii,
- dalszego studiowania poszczególnych dyscyplin wchodzących w skład arteterapii

Współczesna arteterapia - informacje z konferencji międzynarodowych ECArTE (Europejskiego Konsorcjum Edukacji Arteterapeutów)

Tekst niniejszy opracowany został na podstawie materiałów konferencyjnych z europejskich kongresów ECArTE, w których autorka uczestniczyła w latach 1994 - 2001.Najbliższy kongres ECARTE, na którym nastąpi przyjęcie pierwszych polskich uczelni wyższych kształcących w dziedzinie arteterapii odbędzie się w dniach 18. - 21, 09. 2003 r. w Madrycie,

European Consortium for Arts Therapies Education (ECArTE) jest związkiem uniwersytetów i szkół wyższych. Głównym jego celem jest reprezentacja i wspieranie rozwoju arteterapii na poziomie europejskim, w szczególności kierunków studiów (kursów) z zakresu arteterapii prowadzonych w poszczególnych krajach i zaakceptowanych przez upoważnione do tego instytucje państwowe. (W zakres arteterapii wchodzą: arteterapia wizualna, choreoterapia czyli terapia przez taniec, dramoterapia i muzykoterapia). Konsorcjum powstało w roku 1991, przy wsparciu programu Erasmus, a stworzyły je uniwersytety w Hertfordshire (Anglia), Munster (Niemcy), Nijmegen (Holandia), i w Paryżu (Francja). Obecnie do ECArTE należy 29 instytucji zajmujących się kształceniem arteterapeutów z 10 krajów Europy. Są to: Belgia, Finlandia, Francja, Holandia, Irlandia, Hiszpania, Niemcy, Słowenia, Szwecja, Wielka Brytania.

Działalność Konsorcjum polega na:
- zacieśnianiu więzi w dziedzinie arteterapii poprzez wymianę międzynarodową studentów i nauczycieli,
- promowaniu badań naukowych w dziedzinie arteterapii prowadzonych w Europie,
- rozwijaniu możliwości studiów międzynarodowych w dziedzinie arteterapii
- dążeniu do wprowadzenia zasady uznawania kwalifikacji arteterapeuty w całej Europie
- wspieraniu powoływania kierunków studiów w dziedzinie arteterapii na poziomie akademickim w uczelniach
wyższych w poszczególnych krajach
- stwarzaniu możliwości wymiany informacji na temat arteterapii poprzez organizowanie konferencji
międzynarodowych.

Termin arteterapia formalnie użyty został po raz pierwszy w roku 1942 w Wielkiej Brytanii, aczkolwiek techniki arteterapeutyczne znane i stosowane były dużo wcześniej. W latach 40. I bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej zaistniała konieczność leczenia i rehabilitacji tysięcy żołnierzy - inwalidów wojennych, którzy odnieśli urazy natury fizycznej i psychicznej, a także zapadali na różne choroby spowodowane wyniszczeniem, przede wszystkim na gruźlicę. Właśnie wtedy wielu artystów, wzorem Adriana Hilla postanowiło poświęcić swoje umiejętności służbie chorym i podjęło pracę w charakterze konsultantów w szpitalach psychiatrycznych i w sanatoriach, głównie przeciwgruźliczych. Inny nurt arteterapii zaczął rozwijać się w ścisłym związku z psychoterapią opartą na teoriach Freuda i Junga.
W latach 70. W Europie nastąpił gwałtowny rozwój studiów wyższych w dziedzinie arteterapii. Warto przypomnieć, że właśnie wtedy, z inicjatywy prof. Tadeusza Natansona uruchomione zostały pierwsze w Polsce studia muzykoterapeutyczne we Wrocławiu. Niestety, inne ośrodki akademickie w Polsce nie podchwyciły tej inicjatywy, ani też nie było warunków do swobodnej wymiany programów i studentów. W Wielkiej Brytanii natomiast działajace dynamicznie Brytyjskie Stowarzyszenie Arteterapeutów ( w roku 2000 zarejestrowanych było 1254 arteterapeutów) doprowadziło do uznania zawodu arteterapeuty i powołania reprezentanta tego zawodu w tamtejszym Ministerstwie Zdrowia (National Health Service). Obecnie powoływane na brytyjskich uniwersytetach studia z arteterapii muszą mieć akredytację Brytyjskiego Stowarzyszenia Arteterapeutów. Taką akredytację posiada w Wielkiej Brytanii 5 uniwersytetów. Arteterapeuci pracują w następujących instytucjach i dziedzinach:

- szpitale psychiatryczne
- instytucje zajmujące się osobami umysłowo i fizycznie niepełnosprawnymi
- ośrodki opieki nad dzieckiem
- szkoły masowe i specjalne
- więzienia
- domy opieki nad ludźmi starszymi, hospicja
- ośrodki leczenia uzależnień.

Szczegółowe problemy, nad jakimi dyskutuje się na dorocznych konferencjach koncentrują się wokół procesu arteterapii w różnych przypadkach i sytuacjach terapeutycznych.

Np. Skoro wiadomo, że arteterapia polega na wykorzystaniu różnych środków artystycznych, które ułatwiają pacjentowi ekspresję emocji, warto przeanalizować warunki, w których ta ekspresja może nastąpić. Między arteterapeutą a klientem nawiązuje się partnerski związek, w którym podczas sesji arteterapeutycznej arteterapeuta próbuje zrozumieć proces twórczy i wyprodukowany wytwór - dzieło. Proces transformacji zachodzący między terapeutą a klientem tworzy trzeci wymiar - empatyczną komunikację.
Korzenie arteterapii w prostej linii wywodzą się z filozofii Joha Deweya i Herberta Reada postrzegającego rolę sztuki w rozwoju całej osobowości człowieka.

Stanowisko deprecjonujące rolę samej sztuki w procesie arteterapii a koncentrujące się wyłącznie na relacjach zachodzących między arteterapeutą a pacjentem przestaje obecnie dominować.
Tacy badacze tej dziedziny jak Edit Lecoure z paryskiej Sorbony czy Henk Smitskamp - dyrektor programu kształcenia arteterapeutów w Holandii podnoszą znaczenie czynnika estetycznego w terapii za pomocą sztuki, analizują przeżycie estetyczne, jakiego doświadcza pacjent.
Nie można też rozpatrywać arteterapii w oderwaniu od poziomu i jakości opieki społecznej w danym kraju.
Małe ośrodki dla psychicznie chorych i oddziały dla przewlekle chorych sprzyjają grupowym zajęciom arteterapeutycznym. Szczególnie atrakcyjne są zajęcia taneczne - uczą świadomości własnego ciała, komunikowania się ciałem, rozumienia mowy ciała.
Ćwiczenia , pod okiem choreoterapeuty prowadzi coraz to inny członek grupy - jest liderem. co podnosi jego samoocenę.
Terapia reminiscencyjna, w Polsce znana w powiązaniu z biblioterapią, prowadzona jest w ośrodkkach geriatrycznych, ale szczególnie pomocna okazuje się być chorym psychicznie (stygmat choroby psychicznej obniża samoocenę, toteż przy pomocy grupowego wspominania przeszłości ten obraz poprawia się). Technika panoramy życia umożliwia wgląd we własną biografię, szukanie salutogennych i patogennych wydarzeń z przeszłości. Zdjęcia, muzyka wywołują wspomnienia. Najczęściej wybierane tematy wspomnień to muzyka z młodych lat, szkoła, Boże Narodzenie. Terapia reminiscencyjna daje poczucie związku z innymi, którzy mają podobne wspomnienia.

Prezentowane były różne modele arteterapii z rodziną . Formy tej terapii mogą być różne ale sesje arteterapeutyczne zawsze polegają na wspólnej pracy jednego z rodziców lub obojga z dzieckiem, którzy wspólnie z dzieckiem pod okiem arteterapeuty wykonują jakieś zadanie twórcze. Jak to robią, jak się zachowują, czy potrafią ze sobą współpracować - to jest przedmiotem analizy arteterapeutycznej.
Arteterapia krótkoterminowa (doraźna).Historycznie rzecz rzecz ujmując, model arteterapii polegał na otwartej dyskusji i objaśnianiu wytworu działalności artystycznej, co zajmowało dużo czasu. Obecnie istnieje świadomość, że bardziej ustrukturyzowane i krótkie metody mogą bardziej odpowiadać klientom i być lepsze dla ich zdrowia psychicznego. Są to krótkie spotkania z małą grupą pacjentów polegające na ukierunkowanej dyskusji nad rysunkami - mają określony i ograniczony czas, ogniskują się wokół specyficznego problemu i zadania, podlegają modyfikacji.
Badanie związków zachodzących między ciałem a psychiką - rozpatrywane też może być w innej płaszczyźnie, np. w szpitalu onkologicznym dla dzieci w Ontario - dzieci malują i rysują, a ich prace odzwierciedlają ich stan psychiczny adekwatny do skutków jakie wywołała choroba nowotworowa. W przypadkach anoreksji niechęć do przyjmowania pokarmów traktowana jest jako metaforyczny komunikat świadczący o zaburzonej komunikacji pacjentki z otoczeniem (jakie techniki - różne, podejście multimodalne, a więc: ruch [taniec], rysunek, kompozycje z piasku [sand play].
Analizując rysunek bierze się pod uwagę: umiejscowienie rysowanego przedmiotu na kartce, jego wielkość, rodzaj kreski, treść, kolory. Terapeuta ponadto obserwuje zachowanie się pacjenta podczas rysowania, jego stosunek do wykonywanej pracy, do terapeuty i do innych uczestników grupy terapeutycznej.
Kolejnym zagadnieniem omawianym na konferencji była kwestia tożsamości terapii kreatywnych. Dyskusję na ten temat otworzył referat prof. Roberta Landy z Uniwersytetu w Nowym Jorku, redaktora naczelnego czasopisma "The Arts in Psychoterapy". (Sztuka w psychiatrii) pt. "Izolacja a współpraca - skutki przekraczania granic". Inne referaty w tej sesji przykładowo miały tytuły: "Arteterapia w służbie publicznej". Z doświadczeń Centrum Terapii Ekspresyjnej Regionu Lombardia (Włochy), "10 lat doświadczeń Ośrodka Arteterapii Grupowej we Wiedniu" (Austria).
Język sztuki oraz sztuka jako terapia rozważane były przez autorów referatów zatytułowanych "Sztuka sercem dramaterapii", "Sztuka, psychoterapia i wyobraźnia", "Fantazja i estetyka - czy stają się one nieproszonymi gośćmi w arteterapii?", "Zgłębi na powierzchnię. Arteterapia jak praktyka dyskursywna w epoce post-modernizmu" (wszystkie teksty z Wielkiej Brytanii).
Inne zagadnienia omawiane w tej sesji to:
- Neurobiologiczne podstawy arteterapii (Niemcy)
- Związki między psychiatrią i sztuką (Włochy)
- Problem profesjonalnej diagnozy w arteterapii (Holandia)
- Komunikacja estetyczna w arteterapii (Włochy) i dramaterapii (Holandia)
- Proces identyfikacji w hortikulturoterapii (Holandia) - chodziło o proces identyfikacji zachodzący podczas
terapii polegającej na hodowli i obserwowaniu rozwoju rośliny
- Nowe obszary zastosowań arteterapii: arteterapia dzieci - ofiar wojny w Bośni i Chorwacji, arteterapia jako
pomoc w asymilacji dzieci

Koncepcje rezonansu grupowego zastosowane w AT - rezonans jako zbiorowa wyobraźnia, która może lub nie może być naśladowana. ... (spójność) grupy występuje gdy jest praca jednostkowa. W AT widać ....
Trening grupowy w AT jest ... - odbicia zewnętrznej rzeczywistości w rodzinie albo w szerszych grupach społecznych.
Badanie (eksploracja) związku między treningiem grupowym a instytucją kształcącą.
Arteterapia grupowa może odgrywać znaczącą rolę w rehabilitacji psychologicznej.
AT - proces AT - 21 ...
AT ...
Problem badania efektywności AT: obiektywizm świadczenia ..., który reprezentuje ... jego potrzeby, relację terapeuty. Możemy w nim obserwować zmiany i transformacje.
Kilka referatów dotyczyło muzyki.

AT w onkologii - znakomite rezultaty widoczne nawet u chorych na raka. Aktywność artystyczna daje efekty ... (UK)
Analiza procesu AT.
Różne podejścia: psychodynamiczne, .... Treningi grupowe (UK - psychoterapia grupowa
Dramoterapia - dynamiczny rozwój wprowadzenia do szkół w...
W instytutach wychowania dla niewidmych (Uwe Herrmom Niemcy).
AT w szkołach specjalnych (Holandia) (np. wobec dzieci nadpobudliwych ...
AT dzieci ...
Zaliczenie Play Theraphy do Arts Theraphy.
Teatr terapeutyczny - ... gry: wybór ..., tekst zastanowienie się nad tekstem, ..., gra i refleksje nad grą
... (Italy) w szkołach
Zastosowanie choreoterapii w grupach
Teatr kukiełkowy
W psychoterapii dzieci
Muzykoterapia - analiza dźwiękowa
Uczenie terapeutów - psychiatrii (UK ...)
Badanie wyobraźni - muzyka, wyobraźnia, ruch.
Centrum Terapii Ekspresyjnej we Włoszech.
AT

Podnoszono znaczenie sztuki w ...
- ogólnie i szczegółowo. W różnego typu instytucjach ...
Kształcenie MT w Arteterapii
Dramatoterapia ...
.... - poziom magisterski
Dramaterapia dla kobiet, które ...
Robić obrazy
Często ... teorii Donalda Wiunicote - bada elementy świata...
Twórczość ...
Sytuacje twórcze - bezpieczeństwo ... może nastąpić tylko ... [co?, jak?, ale ... dlaczego - ludzie wyrażają ...
Ciekawe tematy: Dramoterapia dla kobiet ... polepszyć ...

Jako filologa klasycznego zawsze intrygują mnie odwołania do mitologii i historii starożytnej. W Ferrarze były to referaty pod tytułem: Koń Trojański, Sen Sokratesa, w Londynie: "Hermes - uskrzydlony bóg ("posłaniec bogów, wynalazca liczb, alfabetu i liry, grający po to by wywołać radość i wzbudzić miłość). Przy pomocy skrzydeł przy jego nogach możemy przekroczyć granice uwolnić ducha.
"Powrót do ... - by być w ... własnym wnętrzem (a to alegoria sytuacji biblijnego Jonasza.
At więźniów, np. przestępców ... - techniki ...
Jak zwykle - najwięcej przypadków ... AT wobec pacjentów - chorych psychicznie ale też mówiono o ... wykorzystywania sztuki wobec ...: ...., kukiełek, muzyki, historyjek, pisania wierszyków, różny typ aktywności (w szpitalach).
Do ciekawych tematów można też zaliczyć:
- dramaterapię dla kobiet, które chcą polepszyć swoje kontakty z mężczyznami - przestać być ofiarą,
kulturalnie się rozwieść
- "Belli da mangiare"... - zajęcia, warsztaty polegające na robieniu czegoś ładnego, co później można zjeść ... -
uruchomienie wszystkich zmysłów (wzrok, węch, smak i słuch). Skojarzenie przyjemności z zaspokajaniem
potrzeb naturalnych.

Współrealizatorzy programu "Arteterapia"
Przedmiot: Techniki plastyczne wykorzystywane w terapii.

Prowadzący: Anna Hryniewicz - Szulc, mgr sztuki

Treść zajęć:
Techniki malarskie - batik, malarstwo na jedwabiu, na szkle, ceramice, techniki olejne i wodne
Techniki rysunkowe - pastele, węgiel, ołówek, kredki, tusz
Kompozycje przestrzenne - prace tkackie ze sznurka, wełny, prace z papieru, gliny, papier
Marche
Kompozycje na płaszczyźnie - papiery barwione, kalkografie, patchwork na styropianie

Cele:
- wykorzystanie terapeutyczne ekspresji plastycznych człowieka,
- analizowanie działania barw
- stosowanie kompozycji plastycznych na płaszczyźnie i w przestrzeni
- analizowanie ekspresji form plastycznych
- poznanie różnorodnych technik i stosowanie ich w pracy terapeutycznej
- wyzwalanie własnej wyobraźni i inspirowanie nią uczniów
- próba tworzenia nowych pomysłów, technik
- wzbudzanie kreatywności u osób, z którymi pracuje terapeuta
- stymulowanie zmysłu wzroku - nauka patrzenia

Materiały (potrzebne w pracowni plastycznej):
- farby olejne, akrylowe, akwarelowe, do szkła i do ceramiki
- pędzle (różne), nożyczki, noże do papieru
- pastele suche i tłuste, tusze różnokolorowe
- papiery białe i kolorowe kartony